✦
سرودها، تمثیل‌ها و متونِ مقدّسِ مانوی
مانی (۲۱۶–۲۷۴ میلادی) در میان‌رودان در روزگارِ ساسانیان زاده شد و آیینی بر پایهٔ نبردِ نور و تاریکی بنیاد نهاد. او و پیروانش نوشته‌های خود را به زبان‌های بسیار نگاشتند. امروز از این ادبیات تنها پاره‌هایی مانده است، بیشتر از تورفان در آسیای میانه به زبان‌های فارسیِ میانه، پارتی و سغدی، و از مصر به زبانِ قبطی. مجموعهٔ کاملی از آن در هیچ جای جهان بازنمانده است.
زبان: پارتی
هویدگمان یکی از دو چرخهٔ بزرگِ سرودهای پارتیِ مانوی است که در پاره‌نوشته‌های تورفان بازمانده. این سرودها از رنجِ روحِ گرفتار در جهانِ تاریکی و رهایی‌اش به سوی روشنایی سخن می‌گویند و آن را به مارامو، از شاگردانِ مانی، نسبت داده‌اند.
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: کیست که مرا از سیلابِ دریای خروشان بگذراند — آن پهنهٔ پیکار که در آن آرامشی نیست؟
Who will take me over the flood of the tossing sea - the zone of conflict in which there is no rest?
روح، جهانِ مادی را دریایی طوفانی می‌بیند و رهاننده‌ای می‌جوید.
— Boyce, Hymn-Cycles in Parthian (1954), Huwīdagmān IVa.2, pp. 80–83; Quoted in S. N. C. Lieu, Anthologia Manichaica Orientalia IV, p. 117
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: کیست که مرا از آروارهٔ همهٔ ددانی برهاند که بی‌رحمانه یکدیگر را نابود می‌کنند و می‌هراسانند؟
Who will save me from the jaws of all the beasts who destroy and terrify (?) one another without pity?
«ددان» نماد نیروهای تاریکی و آزِ جهان‌اند.
— Boyce 1954, Huwīdagmān IVa.3; Quoted in S. N. C. Lieu, Anthologia Manichaica Orientalia IV, p. 117
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: بر روانِ خویش می‌گریم و می‌گویم: کاش از این رهایی یابم، و از هراسِ ددانی که یکدیگر را می‌درند!
I weep for (my) soul, saying : May I be saved from this, and from the terror of the beasts who devour one another!
سوگِ روح بر گرفتاری‌اش و آرزوی رستگاری.
— Boyce 1954, Huwīdagmān IVa.6; Quoted in S. N. C. Lieu, Anthologia Manichaica Orientalia IV, p. 117
زبان: پارتی
انگد روشنان (به معنیِ «توانگرِ روشنایی‌ها») دومین چرخهٔ بزرگِ سرودهای پارتی است و همان مضمونِ رهاییِ روح و بازگشتش به سرزمینِ نور را دنبال می‌کند.
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: بیا ای روان، دیگر مهراس! مرگ فرو افتاد و بیماری گریخت.
Come, spirit, fear no more! Death has fallen, and sickness fled away.
پاسخِ رهاننده به روح: پایانِ رنج و آغازِ رهایی.
— Boyce 1954, Angad Rōšnān VII.1, pp. 154–65; Quoted in S. N. C. Lieu, Anthologia Manichaica Orientalia IV, p. 120
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: روزگارِ روزهای پرآشوب به سر آمد و هراسش در میانِ ابرهای آتش رفت.
The term of troubled days is ended, its terror departed amid clouds of fire.
دورانِ تاریکی پایان یافته است.
— Boyce 1954, Angad Rōšnān VII.2; Quoted in S. N. C. Lieu, Anthologia Manichaica Orientalia IV, p. 120
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: نزدیک‌تر بیا، با شادیِ بی‌پشیمانی؛ در سرای مرگ خرسند میارام.
Come yet nearer, in gladness without regret; lie not content in the dwelling of death.
دعوت به بازگشت به سرزمین نور.
— Boyce 1954, Angad Rōšnān VII.6; Quoted in S. N. C. Lieu, Anthologia Manichaica Orientalia IV, p. 120
زبان: فارسیِ میانه
سرودهای ستایش، نیایش‌های روزانه و سرودهای جشنِ بِما (یادبودِ درگذشتِ مانی) که به خطِ مانوی بر پاره‌های کاغذ و چرم در تورفان یافت شده‌اند.
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: بنگرید، سکاندارِ نیک و فرخنده می‌آید، که کشتی‌ها را نیز از [دریا] بیرون می‌برد.
Behold, the good and fortunate helmsman comes, who even leads the ships out of the [sea]
مانی همچون ناخدایی ستوده می‌شود که روان‌ها را از دریای جهان به ساحل می‌رساند.
— M224 I, Hymn in praise of Mani: Boyce, Reader (1975) §cl.3, p. 142; tr. J. P. Asmussen, Manichaean Literature (1975) p. 52, revised, Quoted in S. N. C. Lieu, Anthologia Manichaica Orientalia IV, p. 16
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: تو، ای پدر، خداوندگار مانی، سزاوارِ ستایش و آفرینی، و نیز ایزدان و مهراسپندان (عناصرِ نور).
You, Father, Lord Mani, are worthy of praise and blessing, and the gods and the Light-Elements (mahrāspandān).
«مهراسپندان» پنج عنصر نورند که در ماده گرفتار شده‌اند.
— M224 I: Boyce, Reader §cl.6, p. 142; tr. Asmussen (revised), Quoted in S. N. C. Lieu, Anthologia Manichaica Orientalia IV, p. 16
زبان: فارسیِ میانه
تنها کتابی که مانی خود به فارسیِ میانه نوشت و به شاپورِ یکمِ ساسانی پیشکش کرد. از آن فقط پاره‌هایی دربارهٔ رستاخیز و پایانِ جهان بازمانده است.
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: گرسنه و تشنه بودم [و] مرا خوراک دادید.
I was hungry and thirsty [and] you gave me food.
سخنِ داور در روز داوری به نیکوکارانِ سوی راست؛ همانند انجیل متی ۲۵.
— D. N. MacKenzie, “Mani's Šābuhragān”, BSOAS 42.3 (1979), p. 507
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: اسیر بودم و مرا آزاد کردید.
I was a captive and you set me free.
پاداشِ دستگیری از دیگران در داوریِ پایانی.
— MacKenzie, BSOAS 42.3 (1979), p. 507
زبان: فارسیِ میانه، پارتی و سغدی
مانویان آموزه‌های خود را با داستان و تمثیل می‌آموختند؛ پاره‌هایی از این تمثیل‌ها به چند زبانِ ایرانی در تورفان یافت شده است.
ترجمهٔ متن هنوز افزوده نشده است.
زبان: قبطی
مجموعهٔ بزرگی از مزامیرِ مانوی که در دههٔ ۱۹۳۰ در مدینه مادی در مصر پیدا شد و شامل مزامیرِ بِما و «مزامیرِ ایسو» است.
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: روحِ فارقلیط را بپرستیم. خداوندمان عیسی را بستاییم که روحِ حقیقت را برای ما فرستاد.
Let us worship the Spirit of the Paraclete. Let us bless our Lord Jesus who has sent us the Spirit of Truth.
مانویان، مانی را همان «فارقلیط» (روحِ تسلی‌دهنده) می‌دانستند که عیسی وعده داده بود.
— Coptic Psalm-Book, Bema psalm (CCXXIII/CCXXIV); wording as transcribed by The Gnosis Archive — page and translator in Allberry (1938) not yet checked
برگردان فارسی از ترجمهٔ انگلیسی: او آمد و ما را از گمراهیِ جهان جدا کرد؛ آینه‌ای برای ما آورد، نگریستیم و کیهان را در آن دیدیم.
He came and separated us from the Error of the world, he brought us a mirror, we looked, we saw the Universe in it.
آموزهٔ مانی چون آینه‌ای است که حقیقتِ هستی را نشان می‌دهد.
— Same Bema psalm; Gnosis Archive transcription — Allberry attribution not yet checked
